प्रभारी नगराध्यक्ष झाल्यास नशिराबाद उपनगराध्यक्ष पदाची चर्चा: महाराष्ट्र शासनाच्या नगरपरिषद प्रशासन संचालनालयाकडे तसेच राज्य निवडणूक आयोगाकडे उपलब्ध असलेल्या अधिनियमानुसार सविस्तर माहिती!..खास आपल्यासाठी पोलीस दक्षता लाईव्ह कडून…!

नशिराबाद | प्रतिनिधी | पोलीस दक्षता लाईव्ह :- नशिराबाद नगरपरिषदेतील नगराध्यक्ष व उपनगराध्यक्षपदाच्या संभाव्य बदलाबाबत गेल्या काही दिवसांपासून राजकीय चर्चांना वेग आला आहे. विद्यमान नगराध्यक्ष योगेश पाटील (पिंटू शेठ) रजेवर जाणार असल्याची तसेच नगराध्यक्षपदाचा कार्यभार विद्यमान उपनगराध्यक्ष पंकज महाजन यांच्याकडे सोपविला जाण्याची चर्चा सुरू आहे. त्याचबरोबर पंकज महाजन यांनी नगराध्यक्षपदाचा प्रभारी कार्यभार स्वीकारल्यानंतर त्यांचे उपनगराध्यक्षपद रिक्त होऊन त्या जागी नवीन उपनगराध्यक्षाची निवड केली जाईल, अशीही चर्चा राजकीय वर्तुळात सुरू आहे.मात्र, महाराष्ट्र नगरपरिषदा, नगरपंचायती व औद्योगिक नगरी अधिनियम, १९६५ मधील संबंधित तरतुदींचा विचार करता, केवळ उपनगराध्यक्षाने नगराध्यक्षांचा कार्यभार स्वीकारल्यामुळे त्यांचे उपनगराध्यक्षपद आपोआप रिक्त होते, अशी कोणतीही स्पष्ट स्वयंचलित तरतूद दिसून येत नाही. महाराष्ट्र शासनाच्या नगरपरिषद प्रशासन संचालनालयाकडे तसेच राज्य निवडणूक आयोगाकडे या अधिनियमाची अधिकृत प्रत उपलब्ध आहे.

नगराध्यक्षपद रिक्त झाल्यास उपनगराध्यक्षांकडे कार्यभार

अधिनियमातील कलम ५७(२) नुसार नगराध्यक्षाने राजीनामा दिला, त्यांना पदावरून दूर करण्यात आले किंवा अन्य कारणाने नगराध्यक्षपद रिक्त झाले, तर नगराध्यक्षांनी आपल्या पदाचा कार्यभार उपनगराध्यक्षांकडे सोपविण्याची तरतूद आहे. उपनगराध्यक्षपदही रिक्त असल्यास किंवा उपनगराध्यक्ष कार्यभार पार पाडू शकत नसल्यास पुढील वैधानिक व्यवस्था लागू होते.याशिवाय कलम ५९(१)(d) नुसार नगराध्यक्षांच्या अनुपस्थितीत उपनगराध्यक्षांना नगराध्यक्षांचे अधिकार व कर्तव्ये पार पाडण्याची जबाबदारी देण्यात आली आहे. त्यामुळे उपनगराध्यक्षाने विशिष्ट परिस्थितीत नगराध्यक्षांचे कामकाज पाहणे ही अधिनियमाने मान्य केलेली व्यवस्था आहे.

‘प्रभारी नगराध्यक्ष’ म्हणजे ‘उपनगराध्यक्षपद रिक्त’ असा अर्थ नाही

नशिराबादच्या सध्याच्या राजकीय चर्चेच्या पार्श्वभूमीवर हा मुद्दा महत्त्वाचा ठरतो. समजा, नगराध्यक्ष योगेश पाटील यांचे पद कायदेशीररीत्या रिक्त झाले आणि त्यानंतर विद्यमान उपनगराध्यक्ष पंकज महाजन यांनी नगराध्यक्षांचा कार्यभार स्वीकारला, तरी फक्त कार्यभार स्वीकारल्यामुळे त्यांचे उपनगराध्यक्षपद संपुष्टात येते, असे अधिनियमातील तरतुदींवरून थेट दिसून येत नाही. म्हणजेच नगराध्यक्षांचा कार्यभार स्वीकारणे आणि उपनगराध्यक्षपद रिक्त होणे या दोन स्वतंत्र कायदेशीर बाबी आहेत. उपनगराध्यक्षपद रिक्त होण्यासाठी त्या पदाबाबत स्वतंत्रपणे कायदेशीर रिक्तता निर्माण झालेली असणे आवश्यक ठरते.

कलम ५१ए(७) मध्ये रिक्त पदासाठी नवीन निवडीची तरतूद

अधिनियमातील कलम ५१ए(७) मध्ये उपनगराध्यक्षपद कोणत्याही कारणाने रिक्त झाल्यास त्या रिक्त जागेवर नवीन उपनगराध्यक्ष निवडण्याची प्रक्रिया नमूद करण्यात आली आहे. नव्याने निवडला जाणारा उपनगराध्यक्ष आपल्या पूर्वसुरीच्या उर्वरित कालावधीपुरताच पदावर राहतो.मात्र, या तरतुदीचा अर्थ असा होत नाही की उपनगराध्यक्षाने नगराध्यक्षांचा प्रभारी कार्यभार स्वीकारताच उपनगराध्यक्षपद आपोआप रिक्त झाले. उलट, नवीन उपनगराध्यक्ष निवडीचा प्रश्न निर्माण होण्यासाठी प्रथम विद्यमान उपनगराध्यक्षाचे पद कायद्यानुसार प्रत्यक्ष रिक्त झाले आहे का, हे निश्चित होणे आवश्यक आहे.

राजकीय समझोता आणि वैधानिक पदाची रिक्तता वेगवेगळी

नशिराबादमध्ये नगराध्यक्षपदाच्या कार्यकाळाबाबत तसेच सत्तावाटपाच्या राजकीय फॉर्म्युल्याबाबत चर्चा सुरू आहे. नगराध्यक्षपद शिवसेनेकडे गेल्यास उपनगराध्यक्षपद भाजपकडे देण्याची मागणी असल्याचीही चर्चा आहे. भाजपचे पाणीपुरवठा व जलनिःसारण सभापती कीर्तिकांत चौबे यांनी उपनगराध्यक्षपदावर भाजपचा दावा असल्याची भूमिका मांडल्याचे सांगितले जात आहे. तसेच भाजपचे गटनेते लालचंद पाटील आणि कीर्तिकांत चौबे यांची नावे संभाव्य दावेदार म्हणून चर्चेत आहेत. दुसरीकडे, पंकज महाजन यांनी नगराध्यक्षपदाचा कार्यभार स्वीकारल्यास शिवसेनेकडून विकास पाटील, चेतन बऱ्हाटे आणि शैला व्यवहारे यांच्या नावांची चर्चा असल्याचे सांगितले जात आहे. मात्र, राजकीय समझोता, पक्षांतर्गत सत्तावाटप किंवा पदांबाबतचा राजकीय फॉर्म्युला यामुळे वैधानिक पद आपोआप रिक्त होत नाही. पद रिक्त होण्यासाठी अधिनियमातील संबंधित तरतुदीनुसार कायदेशीर परिस्थिती निर्माण होणे आवश्यक आहे.

‘पंकज महाजन नगराध्यक्षांचा कार्यभार सांभाळतील, म्हणून नवीन उपनगराध्यक्ष’ हा निष्कर्ष घाईचा?

पंकज महाजन यांनी नगराध्यक्षांचा कार्यभार स्वीकारल्यास त्यांच्या जागी नवीन उपनगराध्यक्ष निवडला जाईल, अशी चर्चा असली तरी केवळ कार्यभार स्वीकारण्याच्या कारणावरून नवीन उपनगराध्यक्ष निवडणे बंधनकारक असल्याचे स्पष्टपणे सांगणारी तरतूद अधिनियमात आढळत नाही. त्यामुळे प्रथम पंकज महाजन यांचे उपनगराध्यक्षपद कायदेशीररीत्या रिक्त झाले आहे का, हा मूलभूत प्रश्न निश्चित करणे आवश्यक ठरेल. त्यानंतरच कलम ५१ए(७) नुसार नवीन उपनगराध्यक्ष निवडीचा प्रश्न निर्माण होऊ शकतो.

नगराध्यक्षांचा राजीनामा आणि रजा या वेगळ्या बाबी

नगराध्यक्ष योगेश पाटील रजेवर जाणार असल्याची चर्चा आणि त्यांनी राजीनामा देण्याची शक्यता या दोन स्वतंत्र बाबी आहेत. रजा आणि पदाचा राजीनामा यांना कायदेशीरदृष्ट्या एकच अर्थ देता येत नाही. नगराध्यक्षपद प्रत्यक्ष रिक्त झाल्यास कलम ५७(२) नुसार उपनगराध्यक्षांकडे कार्यभार सोपविण्याची व्यवस्था आहे. तसेच नगराध्यक्षांच्या अनुपस्थितीत कलम ५९(१)(d) नुसार उपनगराध्यक्ष नगराध्यक्षांचे अधिकार व कर्तव्ये पार पाडू शकतात. त्यामुळे ‘प्रभारी नगराध्यक्ष, उपनगराध्यक्षपद रिक्त, नवीन उपनगराध्यक्ष निवड’ अशी सरळ कायदेशीर साखळी अधिनियमात दिसून येत नाही.

दोन्ही पदे स्वतंत्रपणे रिक्त झाल्यास वेगळी व्यवस्था

नगराध्यक्ष आणि उपनगराध्यक्ष ही दोन्ही पदे स्वतंत्रपणे कायदेशीररीत्या रिक्त झाल्यास अधिनियमातील कलम ६० अंतर्गत दोन्ही पदांच्या एकाचवेळी रिक्ततेसाठी स्वतंत्र व्यवस्था आहे. त्यामुळे दोन्ही पदांची रिक्तता ही स्वतंत्र कायदेशीर बाब असल्याचे अधिनियमाच्या रचनेतून स्पष्ट होते.

नशिराबादच्या सत्तासमीकरणावर परिणाम

त्यामुळे नशिराबाद नगरपरिषदेतील आगामी सत्तासमीकरणाबाबत सुरू असलेल्या चर्चेला आता कायदेशीर प्रक्रियेची जोड मिळाली आहे. योगेश पाटील रजेवर जातात की राजीनामा देतात, नगराध्यक्षपद प्रत्यक्ष रिक्त होते का, पंकज महाजन यांच्याकडे कोणत्या वैधानिक तरतुदीनुसार कार्यभार येतो आणि त्यानंतर उपनगराध्यक्षपद स्वतंत्रपणे रिक्त होते का, यावर पुढील प्रक्रिया अवलंबून राहणार आहे.सध्या उपलब्ध अधिनियमाच्या तरतुदींनुसार पंकज महाजन यांनी नगराध्यक्षांचा कार्यभार स्वीकारल्यामुळे त्यांचे उपनगराध्यक्षपद आपोआप रिक्त होईल आणि त्याच कारणामुळे नवीन उपनगराध्यक्ष निवडणे बंधनकारक आहे, असा स्पष्ट वैधानिक निष्कर्ष काढता येत नाही.त्यामुळे भाजपचा उपनगराध्यक्षपदावर दावा असो किंवा शिवसेनेकडून इच्छुकांची नावे चर्चेत असोत, नवीन निवडीपूर्वी उपनगराध्यक्षपद प्रत्यक्षात कायदेशीररीत्या रिक्त झाले आहे का, हे स्पष्ट होणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

राजकीय चर्चेपेक्षा वैधानिक प्रक्रिया महत्त्वाची

नशिराबाद नगरपरिषदेतील सत्तासमीकरणाबाबत राजकीय पातळीवर कितीही चर्चा सुरू असली तरी अंतिम निर्णय हा अधिनियमातील तरतुदी, सक्षम प्राधिकाऱ्याचे आदेश आणि लागू असलेल्या वैधानिक प्रक्रियेवरच अवलंबून राहणार आहे. त्यामुळे आगामी काळात नगराध्यक्षपदाबाबत नेमका काय निर्णय होतो, पंकज महाजन यांच्याकडे प्रत्यक्ष कोणत्या आदेशाने कार्यभार सोपविला जातो आणि उपनगराध्यक्षपदाबाबत प्रशासन कोणती कायदेशीर भूमिका घेते, याकडे नशिराबादकरांचे लक्ष लागले आहे.

कायदा काय सांगतो? — नगराध्यक्षांचा कार्यभार उपनगराध्यक्षाने सांभाळणे आणि उपनगराध्यक्षपद रिक्त होणे या स्वतंत्र बाबी आहेत. केवळ प्रभारी नगराध्यक्ष म्हणून कार्यभार स्वीकारल्याने उपनगराध्यक्षपद आपोआप रिक्त होते व नवीन उपनगराध्यक्ष निवडणे बंधनकारक ठरते, अशी स्पष्ट तरतूद अधिनियमात नाही.